Voordat een arts een medische behandeling uitvoert, moet de patiënt goed geïnformeerd zijn over wat er gaat gebeuren, welke risico’s daaraan verbonden zijn en welke alternatieven er bestaan. Dat heet informed consent. Zonder goede informatie kan een patiënt geen weloverwogen toestemming geven. In deze blog leggen wij uit wat informed consent inhoudt, wanneer toestemming geldig is en wanneer niet, en wat u kunt doen als u onvoldoende bent geïnformeerd.

Wat is informed consent?

Het uitgangspunt in de medische wereld is dat een patiënt zélf beslist over zijn of haar behandeling. Daarvoor is het essentieel dat de patiënt begrijpt wat de behandeling inhoudt, welke risico’s eraan kleven en welke alternatieven er zijn.
Informed consent betekent dan ook: toestemming op basis van volledige en begrijpelijke informatie.

Wat valt er onder ‘behandeling’?

Met ‘behandeling’ wordt in deze context eigenlijk alles bedoeld wat een arts voor je doet rondom je zorgtraject. Dit gaat verder dan alleen de daadwerkelijke ingreep of operatie. Denk bijvoorbeeld ook aan lichamelijk onderzoek, diagnostische tests, het stellen van een diagnose en de nazorg die daarop volgt. Kortom: elke medische handeling die onderdeel is van jouw behandeling valt hieronder.

De arts moet uitleg geven over:

• De aard en het doel van de behandeling;

• De mogelijke risico’s en complicaties;

• De kans op succes of herstel;

• Alternatieven, waaronder afwachten of niet behandelen;

• De gevolgen van het weigeren van de behandeling.

Informatie over effectiviteit en wachttijden

Naast de basisinformatie over de behandeling, is de arts ook verplicht om eerlijkheid te betrachten over de bewezen effectiviteit van de voorgestelde zorg. Dat betekent dat u mag verwachten dat de arts aangeeft of een behandeling wetenschappelijk is onderbouwd, of juist (nog) niet voldoende is bewezen. Zeker bij nieuwe behandelmethoden, alternatieve therapieën of experimentele zorg is het belangrijk dat u hierover duidelijkheid krijgt.

Verder hoort u geïnformeerd te worden over eventuele wachttijden voor de behandeling. Zo weet u wat u kunt verwachten en kunt u dit betrekken in uw beslissing om wel of niet in te stemmen met het behandelvoorstel.

Samengevat:

• Heeft een behandeling een bewezen werking? De arts moet dit expliciet benoemen.
• Hoe lang duurt het voordat u geholpen wordt? Ook daar hoort u duidelijkheid over te krijgen.

Dit alles zorgt ervoor dat u als patiënt een eerlijk en compleet beeld krijgt, zodat uw toestemming daadwerkelijk ‘informed’ is.

Pas als deze informatie is verstrekt én begrepen, kan toestemming rechtsgeldig zijn.

Impliciete en expliciete toestemming: wanneer geldt wat?

Toestemming voor een medische behandeling kan op verschillende manieren worden gegeven. In veel gevallen is mondelinge of zelfs stilzwijgende (impliciete) toestemming voldoende. Bijvoorbeeld: als u uw arm uitsteekt voor een vaccinatie, mag de arts ervan uitgaan dat u akkoord gaat met de prik. Ook bij eenvoudige of spoedeisende handelingen, zoals het hechten van een wond na een ongeluk, wordt impliciete toestemming vaak als voldoende beschouwd.

Gaat het echter om een ingrijpende, risicovollere of niet-spoedeisende (electieve) behandeling, dan moet u als patiënt uitdrukkelijk (expliciet) toestemming geven. De arts zal in dat geval niet alleen alle relevante informatie verstrekken, maar ook vastleggen in het medisch dossier dat u akkoord bent gegaan.

Kort samengevat:

• Impliciete toestemming: bij eenvoudige, routinematige of noodzakelijke spoedbehandelingen.
• Expliciete toestemming: bij zware, riskante of geplande medische ingrepen, altijd schriftelijk of mondeling bevestigd en vastgelegd door de arts.

Wanneer mag een arts behandelen zonder expliciete toestemming?

Een arts mag pas starten met de behandeling als de patiënt toestemming heeft gegeven. Toch hoeft die toestemming niet altijd nadrukkelijk uitgesproken te worden. In de praktijk komt het vaak voor dat bij eenvoudige, routinematige handelingen of in spoedsituaties een patiënt impliciet toestemming geeft—bijvoorbeeld door een arm uit te steken voor een injectie of zelf op de behandeltafel plaats te nemen.

Bij ingrijpende behandelingen, risicovolle ingrepen of geplande operaties ligt het anders. Dan is het vereist dat de patiënt duidelijk, dus expliciet, instemt met het voorgestelde plan. Deze expliciete toestemming wordt door de arts zorgvuldig vastgelegd in het medisch dossier.

Zo wordt geborgd dat de patiënt bij belangrijke beslissingen volledig de regie houdt en het recht op zelfbeschikking centraal staat.

Waarom goede communicatie en informed consent zo belangrijk zijn

Goede communicatie tussen arts en patiënt gaat verder dan een wettelijke verplichting; het vormt de basis voor een sterke vertrouwensrelatie. Door helder en open te praten over de behandeling, risicofactoren en keuzemogelijkheden, voelt de patiënt zich serieus genomen en betrokken bij wat er met hem of haar gebeurt. Dit vertrouwen zorgt er niet alleen voor dat patiënten eerder hun zorgen of twijfels delen, maar bevordert ook de therapietrouw: mensen zijn sneller geneigd adviezen op te volgen wanneer ze begrijpen waarom bepaalde keuzes worden gemaakt.

Met duidelijke uitleg en oprechte aandacht wordt niet alleen aan de regels voldaan, maar ontstaat ook wederzijds respect—een fundament voor goede zorg.

Van klassiek model naar gedeelde besluitvorming

Met de komst van aanvullende regels rondom informed consent verschuift de nadruk steeds meer naar zogenaamde shared decision making, ofwel ‘gezamenlijke besluitvorming’. Waar vroeger de arts vaak bepaalde wat het beste leek—en de patiënt dat advies volgde—staat tegenwoordig de voorkeur van de patiënt centraal.

Bij gedeelde besluitvorming voeren arts en patiënt samen het gesprek over de behandeling. U geeft aan wat voor u belangrijk is, bijvoorbeeld werk, gezin of levenskwaliteit, en de arts licht de medische opties toe, inclusief de voor- en nadelen. Zo maakt u samen een beslissing die past bij uw persoonlijke situatie en waarden, in plaats van dat u alleen het advies van de arts volgt.

Deze aanpak zorgt ervoor dat medische keuzes niet alleen medisch gezien verantwoord zijn, maar ook aansluiten bij de wensen en verwachtingen van de patiënt.

Wettelijke basis van informed consent

Het recht op informatie en toestemming is vastgelegd in artikel 7:448 van het Burgerlijk Wetboek. Hierin staat dat de hulpverlener de patiënt “op duidelijke wijze” moet informeren over de voorgenomen behandeling en de te verwachten gevolgen of risico’s.

Daarnaast bepaalt de wet dat de arts verplicht is een goed medisch dossier bij te houden waarin deze informatie wordt vastgelegd.
Lees hierover meer in onze blog Medisch dossier: inzage, kopie en correctie.

Andere wettelijke informatieplichten

Naast het Burgerlijk Wetboek zijn er ook andere wetten die informatieplichten voor de arts bevatten, zoals de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz). Volgens deze wet moet de zorgaanbieder (vaak de behandelend arts) de patiënt, als deze daarom vraagt, informeren over de aangeboden zorg. Dit betreft niet alleen de aard van de zorg, maar ook de tarieven, de kwaliteit en de ervaringen van andere patiënten met die zorg.

Bovendien is de arts verplicht de patiënt te informeren over het al dan niet bestaan van wetenschappelijk bewezen werkzaamheid van de zorg en de eventuele wachttijd. Zo krijgt de patiënt een volledig beeld en kan hij of zij een weloverwogen beslissing nemen.

Nieuwste aanvullingen op de informatieplicht sinds 2020

Sinds 1 januari 2020 is de informatieplicht voor zorgverleners verder uitgebreid. Niet alleen moeten artsen en andere hulpverleners patiënten tijdig informeren over de behandeling en de risico’s, ook is het nu wettelijk verplicht om samen met de patiënt overleg te voeren over de voorgestelde behandeling. Hierbij moet de patiënt actief worden uitgenodigd om vragen te stellen.

Verder moet de zorgverlener extra informatie geven, zoals:

• De mogelijkheid om af te zien van de behandeling.
• Alternatieve onderzoeken of behandelingen die door andere zorgverleners kunnen worden uitgevoerd.
• De verwachte looptijd én wanneer de behandeling kan starten.

Deze wijzigingen zijn bedoeld om de patiënt meer invloed en zeggenschap te geven, oftewel samen te beslissen over de zorg. Oftewel, het zwaartepunt verschuift van het traditionele ‘de arts adviseert’ naar ‘gezamenlijk besluiten’, waarbij de wensen en voorkeuren van de patiënt centraal staan.

Wanneer is toestemming niet rechtsgeldig?

Toestemming is niet rechtsgeldig als de patiënt niet, of onjuist, is geïnformeerd. Dat kan zich op verschillende manieren voordoen, bijvoorbeeld:

• De arts heeft niet verteld welke risico’s aan de behandeling verbonden zijn;

• Er is niet gesproken over alternatieve behandelingen;

• De kans op complicaties is gebagatelliseerd;

• De patiënt is onder druk gezet om akkoord te gaan;

• De toestemming is gegeven zonder dat de informatie begrijpelijk was.

Wanneer een arts zijn informatieplicht heeft geschonden, kan de behandeling als onrechtmatig worden beschouwd. Als de patiënt daardoor schade lijdt, kan sprake zijn van medische aansprakelijkheid. Meer hierover leest u in onze blog Medische aansprakelijkheid in Nederland: rechten van patiënten en route naar schadevergoeding.

Het belang van bewijs: wat staat er in uw dossier?

In een aansprakelijkheidszaak is het medisch dossier cruciaal. Daarin moet staan welke informatie is gegeven, of er een informed consent-formulier is ondertekend en of er aantekeningen zijn van gesprekken met de arts.

Toestemming vastleggen: expliciet en impliciet

Een arts mag pas starten met een behandeling nadat de patiënt daarvoor toestemming heeft gegeven. Deze toestemming kan op verschillende manieren worden gegeven. Soms is er sprake van impliciete of stilzwijgende toestemming—bijvoorbeeld bij minder ingrijpende handelingen of als er in een spoedsituatie direct moet worden gehandeld. Gaat het echter om een ingrijpende, riskante of geplande (electieve) behandeling, dan moet u als patiënt expliciet instemmen. In zo’n geval wordt deze toestemming ook door de arts in het dossier vastgelegd.

Ontbreken deze gegevens, dan ligt de bewijslast vaak zwaarder bij de zorgverlener.
U kunt het dossier opvragen bij het ziekenhuis of de behandelaar. Hoe u dat doet, leest u stap voor stap in onze blog Medisch dossier: inzage, kopie en correctie.

Gevolgen van schending van informed consent

Als blijkt dat u niet goed bent geïnformeerd, kan de arts of het ziekenhuis aansprakelijk zijn voor de schade die daaruit voortvloeit. Dat kan bijvoorbeeld zijn omdat u bij juiste informatie niet met de behandeling zou hebben ingestemd, of omdat u had gekozen voor een alternatief met minder risico.

In zo’n geval kan een schadevergoeding worden gevorderd, bestaande uit:

• Materiële schade – medische kosten, inkomensverlies, reiskosten, hulp in de huishouding;

• Immateriële schade (smartengeld) – vergoeding voor pijn, verdriet en verlies aan levensvreugde.

Lees in onze blog Hoe kunt u smartengeld berekenen? hoe de hoogte van het smartengeld wordt vastgesteld.

Veelgemaakte misverstanden

• Een handtekening op een toestemmingsformulier betekent niet automatisch dat informed consent is gegeven.

• Ook mondelinge toelichting is verplicht — schriftelijke informatie alleen is niet genoeg.

• Het feit dat een risico in een folder staat, ontslaat de arts niet van de plicht om het persoonlijk te bespreken.

• Niet elke complicatie is een fout; er moet sprake zijn van schending van de informatieplicht én aantoonbare schade.

Praktisch voorbeeld

Een patiënt kreeg voorafgaand aan een operatie enkel een standaardfolder met algemene risico’s. Tijdens de ingreep ontstond een complicatie die niet in de folder stond en waarover niet was gesproken. De patiënt stelde dat hij bij juiste informatie niet met de operatie zou hebben ingestemd. De rechter oordeelde dat het ziekenhuis zijn informatieplicht had geschonden en kende schadevergoeding toe.

Wat kunt u doen als u denkt dat u niet goed bent geïnformeerd?

1. Vraag uw medisch dossier op.

2. Noteer wat er tijdens gesprekken met artsen is gezegd.

3. Neem contact op met een gespecialiseerde letselschadeadvocaat.

4. Laat beoordelen of sprake is van een schending van de informatieplicht.

Onze advocaten helpen u om uw rechten veilig te stellen en de juiste stappen te zetten richting schadevergoeding.

Waarom Arslan Advocaten?

Bij Arslan Advocaten behandelen wij regelmatig zaken waarbij de informatieplicht is geschonden. Wij werken samen met onafhankelijke medisch adviseurs en zorgen dat uw dossier volledig wordt opgebouwd. Onze dienstverlening is kosteloos voor slachtoffers, omdat wij de kosten verhalen op de aansprakelijke partij.

Zo weet u zeker dat u krijgt waar u recht op heeft — zonder financieel risico.