Uit de praktijk | Insolventierecht en ondernemingsrecht
Kan een curator betalingen aan een bank terugdraaien wanneer een onderneming failliet gaat? De rechtbank Amsterdam boog zich op 4 februari 2015 over twee leningen en betalingen die een failliete onderneming aan Rabobank had gedaan. De uitspraak laat zien hoe nauwkeurig de faillissementspauliana per rechtshandeling moet worden beoordeeld.
Twee leningen, verschillende rechtsvragen
De curator van IWS Internationale Werving & Selectie (HBO/WO) B.V. stelde onder meer dat bij een eerste lening sprake was van benadeling van schuldeisers, doeloverschrijding en een tegenstrijdig belang. Een tweede lening was verstrekt aan een gelieerde onderneming, terwijl de latere failliet aflossingen had gedaan. De curator wilde bedragen terughalen voor de gezamenlijke schuldeisers.
Wat overwoog de rechtbank?
De rechtbank maakte onderscheid tussen het aangaan van een financiering, de rechtsgrond voor aflossingen en de vraag of afzonderlijke betalingen vernietigbaar waren. Voor de eerste lening slaagde het beroep op de pauliana en de andere aangevoerde gronden niet. Bij de betalingen in verband met de tweede lening speelde het bewijsvermoeden van artikel 45 Faillissementswet een belangrijke rol. Niet iedere betaling door een ander dan de schuldenaar is zonder rechtsgrond; ook dat moest afzonderlijk worden beoordeeld.
Wat besliste de rechter?
De rechtbank verklaarde de rechtshandelingen die ten grondslag lagen aan bepaalde betalingen in de periode 19 juni 2011 tot 19 juni 2012 vernietigd tot € 36.596,84. Rabobank werd veroordeeld om € 35.901,09 aan de curator te betalen, vermeerderd met wettelijke rente vanaf 1 oktober 2013. Ook volgde een proceskostenveroordeling van € 2.076,71. Het overige werd afgewezen.
Het leerstuk voor bestuurders, financiers en schuldeisers
De faillissementspauliana biedt de curator onder voorwaarden de mogelijkheid om onverplichte rechtshandelingen die schuldeisers benadelen te vernietigen. Van belang zijn onder meer de aard en timing van de handeling, wetenschap van benadeling en toepasselijke wettelijke bewijsvermoedens. Ondernemingen die financieringen binnen een groep structureren, moeten daarom vastleggen welke vennootschap de schuld draagt, waarom een andere vennootschap eventueel betaalt en welke zakelijke grond daarvoor bestaat.
Verschil tussen een onverplichte rechtshandeling en een opeisbare schuld
Een belangrijk aandachtspunt bij de pauliana is of de schuldenaar juridisch verplicht was de betrokken rechtshandeling te verrichten. Bij een betaling op een bestaande schuld kunnen andere regels en uitzonderingen een rol spelen dan bij het vrijwillig aangaan van een nieuwe verplichting of het aflossen van een schuld van een andere groepsvennootschap. Daarom is het essentieel om de overeenkomsten, zekerheden en betalingsopdrachten afzonderlijk te bestuderen. De enkele omstandigheid dat geld aan een bank is betaald, bepaalt de kwalificatie niet.
Waarom het bedrag van de vernietiging verschilt van de betalingsveroordeling
In het dictum verklaarde de rechtbank rechtshandelingen vernietigd tot € 36.596,84, maar werd Rabobank veroordeeld om € 35.901,09 terug te betalen. Die bedragen mogen niet worden samengevoegd of als één toegewezen schadevergoeding worden omschreven. Het onderscheid tussen de vernietigde rechtshandelingen en het bedrag dat de curator daadwerkelijk op grond van het vonnis kan innen, is relevant voor een juiste uitleg van de beslissing.
Wanneer is juridische hulp voor een bestuurder of schuldeiser zinvol?
Wanneer een onderneming in zwaar weer raakt, kan iedere betaling aan een verbonden onderneming, bestuurder of belangrijke schuldeiser later kritisch worden onderzocht. Ondernemers doen er goed aan zakelijke motieven en besluitvorming vast te leggen. Een curator zal juist moeten onderzoeken welke vermogensverschuivingen hebben plaatsgevonden en of de gezamenlijke schuldeisers daardoor zijn benadeeld. Een dossier met financieringsdocumenten, rekening-courantverhoudingen en bankafschriften is vaak de eerste stap.
Veelgestelde vragen
Kan een bank ontvangen aflossingen na faillissement moeten terugbetalen?
Ja, wanneer de voorwaarden voor vernietiging zijn vervuld. Deze uitspraak laat ook zien dat niet alle financieringen en betalingen op dezelfde manier worden beoordeeld.
Is een betaling voor een groepsmaatschappij altijd onverschuldigd?
Nee. Of een rechtsgrond bestaat, hangt af van de afspraken en omstandigheden.
Waarom is de periode vóór faillissement belangrijk?
De Faillissementswet kent specifieke regels en bewijsvermoedens voor bepaalde rechtshandelingen in de aanloop naar faillissement.
Praktische checklist: transacties vóór een mogelijk faillissement
Voor een curator begint de beoordeling met een reconstructie van de geldstromen. Welke rechtspersoon sloot de lening? Wie was contractueel schuldenaar? Wie betaalde de termijnen? En was betaling juridisch verplicht of vrijwillig? Juist binnen een concern kunnen deze vragen uiteenlopen. De administratie moet niet alleen de bankbetaling tonen, maar ook de onderliggende rechtsverhouding tussen groepsmaatschappijen.
Vervolgens moet onderscheid worden gemaakt tussen artikel 42 Fw en de bijzondere bewijsregels van artikel 45 Fw. Een beroep op benadeling van schuldeisers vereist een toets aan de omstandigheden op het relevante moment. Een bestuurder of financier kan niet uitsluitend uit het feit dat later faillissement volgt afleiden dat iedere eerdere transactie vernietigbaar is. De rechtbank maakt in deze uitspraak daarom onderscheid tussen lening I, lening II en de concrete aflossingen.
Wat betekent dit voor ondernemingen en financiers?
Bij concernfinanciering zijn schriftelijke afspraken over garanties, interne regresrechten en betalingen voor rekening van een andere vennootschap belangrijk. Bij dreigende betalingsproblemen is bovendien van belang om beslissingen over bijzondere betalingen te documenteren. Voor schuldeisers en curatoren is het nuttig om per transactie de rechtsgrond en de mogelijke benadeling te analyseren, in plaats van een volledige financieringsrelatie als één geheel te behandelen.
Lees ook onze uitleg over bedrijfsrecht en ondernemingsrecht, geschillen tussen aandeelhouders en aansprakelijkheid van bestuurders. Deze onderwerpen raken aan de governance en financiële besluitvorming die bij een faillissement vaak opnieuw worden onderzocht.
Betrokkenheid: mr. Onur Arslan wordt in de uitspraak genoemd als curator van IWS. Als procesadvocaat wordt mr. R.T.L. Vaessen vermeld.
Bron: Rechtbank Amsterdam 4 februari 2015, ECLI:NL:RBAMS:2015:198.
