Van overmacht is sprake als de wederpartij tekortschiet door een oorzaak die haar niet te verwijten is en die ook niet krachtens wet, contract of verkeersopvattingen voor haar rekening komt (artikel 6:75 BW). Wie zich terecht op overmacht beroept, hoeft geen schadevergoeding te betalen. Maar overmacht betekent niet dat u als wederpartij met lege handen staat: u kunt de overeenkomst in beginsel nog steeds ontbinden.
Geschreven door Onur Arslan, advocaat bij Arslan Advocaten. Ingeschreven in het rechtsgebiedenregister van de Nederlandse orde van advocaten voor arbeidsrecht en letselschade. Inhoudelijk gecontroleerd op 17 september 2026 aan de hand van de wettekst op wetten.overheid.nl.
“Door de storm kunnen wij niet leveren.” “Door de gestegen grondstofprijzen is uitvoering niet meer mogelijk.” “Onze onderaannemer is failliet, dus dit is overmacht.” Het woord valt snel, vaak te snel. Deze pagina legt uit wanneer een beroep op overmacht standhoudt, wanneer niet, en wat u in beide gevallen kunt doen.
Wat overmacht juridisch betekent
Elke tekortkoming verplicht in beginsel tot schadevergoeding, tenzij zij de schuldenaar niet kan worden toegerekend; overmacht is de naam voor zo’n niet-toerekenbare tekortkoming.
Artikel 6:74 BW legt de hoofdregel vast: wie tekortschiet, vergoedt de schade, “tenzij de tekortkoming de schuldenaar niet kan worden toegerekend”. Artikel 6:75 BW vult in wanneer dat zo is: als de tekortkoming niet te wijten is aan zijn schuld, noch krachtens wet, rechtshandeling of in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt.
Dat zijn dus twee toetsen die allebei moeten worden gehaald:
- Geen schuld. De oorzaak lag buiten de invloedssfeer van de schuldenaar en hij had redelijkerwijs niets kunnen doen om het te voorkomen of de gevolgen te beperken.
- Geen risico. Ook zonder schuld kan een oorzaak voor rekening van de schuldenaar komen: omdat de wet dat bepaalt, omdat het contract dat zegt, of omdat het maatschappelijk gezien zijn risico is.
De schuldenaar die zich op overmacht beroept, moet de feiten daarvan stellen en zo nodig bewijzen.
Wat is meestal géén overmacht?
Veel oorzaken die als overmacht worden gepresenteerd, komen volgens de wet of de verkeersopvattingen voor rekening van de partij die ze inroept.
| Gestelde oorzaak | Waarom dit in de regel géén overmacht is |
|---|---|
| Hulppersonen of onderaannemers schieten tekort | De schuldenaar is voor hen aansprakelijk als voor eigen gedragingen (art. 6:76 BW) |
| Gebruikte machines of materialen blijken ongeschikt | Komt in beginsel voor rekening van de schuldenaar (art. 6:77 BW) |
| Geldgebrek of betalingsproblemen | Het risico van eigen financieel onvermogen draagt de schuldenaar |
| Prijsstijgingen of duurdere grondstoffen | Nakoming wordt duurder, niet onmogelijk; dat is ondernemersrisico |
| Een eigen leverancier levert niet | Hangt af van de omstandigheden, maar is vaak ondernemersrisico, zeker als alternatieven bestonden |
| Voorzienbare gebeurtenissen | Wie een risico bij het sluiten kon voorzien, heeft het vaak geaccepteerd |
Echte overmacht gaat meestal om gebeurtenissen van buitenaf die niet waren te voorzien of te voorkomen en waarvan de gevolgen redelijkerwijs niet konden worden opgevangen: een overheidsmaatregel die de uitvoering verbiedt, een brand zonder eigen toedoen, een extreme natuurramp die ook alternatieve routes blokkeert.
De overmachtsclausule in het contract
Veel contracten en algemene voorwaarden bevatten een eigen overmachtsregeling; die kan het wettelijke begrip verruimen of beperken, en gaat in beginsel voor.
Een clausule kan bijvoorbeeld bepalen dat staking, storingen bij toeleveranciers of transportproblemen als overmacht gelden. Dat is geldig, maar niet onbeperkt. Staat zo’n ruime clausule in algemene voorwaarden, dan kan de wederpartij haar vernietigen als zij onredelijk bezwarend is (artikel 6:233 onder a BW). Tegenover consumenten gelden strengere regels: een beding dat de verkoper wezenlijk bevrijdt van zijn verplichtingen wordt vermoed onredelijk bezwarend te zijn (artikel 6:237 BW).
Controleer bij een beroep op overmacht dus altijd eerst: wat zegt het contract, en gelden die voorwaarden eigenlijk wel?
Wat zijn de gevolgen van overmacht?
Bij terechte overmacht vervalt het recht op schadevergoeding, maar blijven andere rechten bestaan: ontbinding, opschorting, en soms aanspraak op wat de schuldenaar door de overmacht heeft verkregen.
- Geen schadevergoeding. Dat is het kerngevolg.
- Ontbinding blijft mogelijk. Artikel 6:265 BW geeft een ontbindingsbevoegdheid bij iedere tekortkoming, dus ook bij een niet-toerekenbare. U hoeft niet te blijven wachten op een prestatie die niet komt, en u hoeft uw eigen tegenprestatie niet te leveren.
- Opschorting. Zolang de ander niet presteert, mag u in beginsel uw eigen prestatie opschorten.
- Tijdelijke overmacht. Is nakoming tijdelijk onmogelijk, dan is de schuldenaar niet in verzuim zolang die toestand duurt. Ontbinding kan dan, maar niet elke korte vertraging rechtvaardigt haar.
- Voordeel afdragen. Heeft de schuldenaar door de overmacht een voordeel verkregen — bijvoorbeeld een verzekeringsuitkering voor de vernietigde zaak — dan kunt u onder omstandigheden aanspraak maken op dat voordeel (artikel 6:78 BW).
Overmacht of onvoorziene omstandigheden?
Overmacht gaat over de vraag of nakoming kan worden verlangd zonder schadevergoeding; onvoorziene omstandigheden gaan over de vraag of het contract zelf moet worden aangepast (artikel 6:258 BW).
Een forse prijsstijging is zelden overmacht, maar kan onder strenge voorwaarden een onvoorziene omstandigheid zijn: een omstandigheid die partijen bij het sluiten niet hebben verdisconteerd en die van zodanige aard is dat de wederpartij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding niet mag verwachten. De rechter is daarin terughoudend. Die route bespreken wij op een aparte pagina.
Ter illustratie. Een groothandel heeft met een transporteur afgesproken dat een lading bouwmaterialen op een vaste dag bij een bouwproject wordt afgeleverd. Op die dag staat een deel van de provinciale weg onder water na extreme regenval en wordt het gebied door de overheid afgesloten. De transporteur beroept zich op overmacht en levert drie dagen later. De groothandel heeft inmiddels vervangende materialen elders gekocht. De afsluiting door de overheid kan voor de eerste dagen een geslaagd beroep op overmacht opleveren, zodat de transporteur de meerkosten niet hoeft te vergoeden. Maar had de transporteur een alternatieve route kunnen nemen die wél open was, of het probleem pas na de afgesproken tijd gemeld terwijl hij het eerder wist, dan wordt dat beroep zwakker. De groothandel kon hoe dan ook de opdracht ontbinden voor het deel dat niet meer nodig was. Dit is een voorbeeldsituatie ter illustratie van de regel, geen zaak van ons kantoor.
Wat u moet doen
Beroept de ander zich op overmacht:
- Vraag schriftelijk om onderbouwing. Welke gebeurtenis, sinds wanneer, waarom was die niet te voorkomen, en welke alternatieven zijn onderzocht?
- Lees het contract en de algemene voorwaarden. Is er een overmachtsclausule, en is die van toepassing en geldig?
- Stel een termijn voor nakoming zodra de gestelde oorzaak voorbij is.
- Beperk uw schade, bijvoorbeeld door vervangende inkoop, en leg de kosten vast.
- Overweeg ontbinding als de prestatie voor u geen zin meer heeft — ook als de overmacht terecht is.
Wilt u zich zelf op overmacht beroepen:
- Meld het direct, schriftelijk en met onderbouwing.
- Documenteer de oorzaak en wat u heeft gedaan om de gevolgen te beperken.
- Zoek alternatieven en leg vast waarom die niet haalbaar waren.
- Controleer uw verzekering; een uitkering kan relevant zijn voor de wederpartij.
Veelgestelde vragen
Is een pandemie of een oorlog altijd overmacht?
Nee. Het gaat er niet om hoe groot de gebeurtenis is, maar of die in het concrete geval nakoming verhinderde en of de gevolgen redelijkerwijs niet konden worden opgevangen.
Mijn leverancier zegt dat hij door ziekte van personeel niet kan leveren. Is dat overmacht?
Meestal niet. Personeelsuitval is in beginsel een bedrijfsrisico dat voor rekening van de ondernemer komt, tenzij het contract anders bepaalt of de omstandigheden uitzonderlijk zijn.
Moet ik betalen voor een prestatie die door overmacht niet is geleverd?
In beginsel niet. U kunt de overeenkomst ontbinden voor het deel dat niet is geleverd, en wat u vooruit betaalde terugvorderen.
Kan overmacht ook gelden voor een betalingsverplichting?
Zelden. Financieel onvermogen komt naar verkeersopvattingen voor rekening van degene die moet betalen.
Heb ik een ingebrekestelling nodig?
Voor schadevergoeding bij een tijdelijke tekortkoming is verzuim nodig, en daarvoor meestal een ingebrekestelling. Voor ontbinding bij blijvende onmogelijkheid is dat niet nodig. Stuur bij twijfel altijd een schriftelijke ingebrekestelling.
Laat het beroep op overmacht toetsen
Arslan Advocaten beoordeelt of een beroep op overmacht standhoudt, wat uw contract en voorwaarden zeggen, en welke route — nakoming, ontbinding of schadevergoeding — het meest oplevert.
Bel 070 450 0300 of stuur uw vraag via het contactformulier.
Lees ook
- Leverancier levert niet of te laat
- Zakelijke ingebrekestelling: stappenplan en voorbeeldbrief
- Werkzaamheden of betaling opschorten bij een zakelijk geschil
Bronnen en juridische basis
Bronnen gecontroleerd op 17 september 2026.
Deze pagina geeft algemene informatie en is geen juridisch advies over uw eigen situatie. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend.
